Herdenkingen

De pedagogische functie van Herdenken

Jaarlijks worden bij het Algemene oorlogsmonument en het Indië-monument in het Broersepark dodenherdenkingen georganiseerd door respectievelijk Amstelveen Oranje (4 mei) en de Stichting Herdenking van Gevallenen en getroffenen in Nederlands-Indië (14 augustus). In het scholenproject bekommeren we ons vooral om het betrekken van de jeugd bij de herdenkingen en het herdenken van het oorlogsleed in Nederland en Nederlands-Indië. Maar vooral willen we in het kader van de Betrokken Zelfredzaamheid als doelstelling de leerlingen zich betrokken laten voelen bij de strijd en het koesteren van onze democratische verworvenheden en de vrijheid.

Vanuit onze ervaringen bij het voorbereiden van de Amsterdamse Eloutschool bij de Nationale Herdenking op de Dam in 2011 o.l.v. de Stichting Dialoog-in-Actie, houden we in Amstelveen vanaf 2013 daar ook mee bezig. Dat willen we ook doen waarbij we ons in eerste instantie richten op de verschillende Indië-herdenkingen in het land. Zo kan deelname aan de Algemene Dodenherdenking op 4 mei en de Indië-herdenking op 14 augustus als educatieve evenement het sluitstuk vormen van 4 tot 10 voorbereidingslessen op jaarlijks drie wisselende scholen. Deze dienen om de leerlingen van groepen acht te informeren en te laten nadenken over bepaalde gebeurtenissen en dilemma's in de Tweede Wereldoorlog wereldwijd. Andere educatieve evenementen zijn de uitvoering van de jaarlijkse Ontmoetings- en Herdenkingsdag, de speurtochten Tweede Wereldoorlog, en deelname aan de lesbus Wereldexpress tot en met 2017. Zo krijgt de leefwereld van de jeugd via de monumenten in de gemeente en verhalen van inwoners over de oorlogstijd in Europa en Nederlands-Indië betekenis en stimuleert dit het historisch bewustzijn. Herdenken koppelen we daarom niet alleen aan de Tweede Wereldoorlog maar ook aan belangrijke historische gebeurtenissen en zelfs dodelijke lokale ongelukken met herdenkingstekens die de leerlingen emotioneel aangrijpen. Een voorbeeld is de herdenkingstegel op de hoek Keizer Karelweg en de Graaf Aelbrechtlaan waar in 2013 de 12-jarige Jesper bij een verkeersongeluk om het leven kwam. In samenwerking met het comité Amstelveen Oranje wordt gewerkt aan een beleid op langer termijn om de pedagogische functie van het herdenken te benadrukken. Het motto `vanuit de lessen van het Verleden, vieren van Vrijheid’, geldt hierbij als leidraad. Geleidelijk aan zal er de komende jaren een verschuiving plaatsvinden waarbij meer het heden en de toekomst centraal wordt gesteld onder het motto: `vrijheid is zo belangrijk' en `Vrijheid verbinden met ons verleden'. Daarbij werken we in een vijfjarenplan ook samen met andere steden zoals Amsterdam en Stichtse Vecht en verder ook landelijk.

Indië-herdenkingen

Omdat we uitgaan van het 1WO2 concept zullen we naast de Tweede Wereldoorlog in Nederland /  Amstelveen ook aandacht geven aan de oorlog in Azië / Nederlands-Indië. Daarmee leggen we ook een verband met het Duurzaam Samenleven van de 140 culturen in Amstelveen. Immers, bijna een derde van de Amstelveense inwoners heeft met Azië via afkomst en / of familierelaties een bijzondere band met Indonesië, Korea, India of Japan. Bovendien valt dit scholenproject – hoewel het vanaf 2007 een zelfstandig neutraal project is –  sinds 2013 deels onder auspiciën van de Stichting Herdenking Gevallenen en Slachtoffers van Nederlands-Indië. Jaarlijks organiseert deze Stichting bij het prachtige Indië-monument van Ella van de Ven de Indië-herdenking op 14 augustus vanaf 1994.

Landelijk gebeurt dit vanaf 1988. Ook is er dependance in het klein op begraafplaats Zorgvlied om daar as van overledenen te verstrooien op Indonesische grond.

Ook onderwijs werd bij deze Amstelveense stichting steeds belangrijker toen vanaf 2005 Ankie Werner voorzitter was. Na naar overlijden in 2012 en met de komst van Clemens Bouwens als voorzitter in 2011 en met de onderwijskundige Edu Dumasy als secretaris werden sinds 2012 de onderwijsplannen concreter. Vooral dank zij het enthousiasme en de vooruitziende blik van burgemeester Mirjam van `t Veld werd in haar bestuursjaren 2013 t/m 2017 met 12 scholen in Amstelveen als pilot het scholenproject Ontmoeten & (Her)denken vanuit een 1WO2-concept opgezet. Naast de oorlogsgebeurtenissen in Amstelveen was er ook aandacht voor de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië en de nasleep daarna. Het Indië-monument in het Broersepark neemt daarbij een centrale plaats in. Nabestaanden van overleden personen kunnen hier hun bloemstukken georganiseerd door uitvaartcentrum Bouwens plaatsen.

20140506-dias-ontmoetherdenkdag-21Van de jaarlijkse Indië-herdenkingen bestaan videoverslagen van de jaren 2014, 2015, 2016 en 2017. Ook zijn er verslagen en / of fotorapportages over de jaren 2014, lustrumjaar 2015, 2016, 2017 en 2018. Ook neemt dit monument een centrale plaats in bij het scholenproject Ontmoeten & (Her)denken o.a. op de jaarlijkse Ontmoetings- en Herdenkingsdag in het voorjaar op een datum tussen 4 mei en 15 augustus in. Vanaf 2017 hebben na een jaar afwezigheid vanwege bezuinigingen op Defensie, de militairen van Natres (Nationale Reserve) de Indië-herdenking weer fysiek en met materiaal ondersteund.

Ook het algemene oorlogsmonument in het Broersepark waar op 5 mei de bevrijding van Nederland wordt herdacht georganiseerd door Amstelveen Oranje, heeft een binding met Nederlands-Indië. Tussen de op dit monument geplaatste namen van verzetsmensen vinden we ook een drietal personen uit onze voormalige kolonie.

Zo kan via de bestaande oorlogsmonumenten worden aangesloten bij de Amstelveense leefwereld van de leerlingen. Door ook aandacht te besteden aan de Tweede Wereldoorlog in Azië / Nederlands-Indië en actuele oorlogen zoals in Syrië, wordt het concept 1WO2 concreet gestalte gegeven via leerarrangementen voor lokale burgerschapsvorming.

Adoptie Indië-monument

Vanaf 2015 t/m 2017 heeft basisschool de Cirkel het Indië-monument geadopteerd. Dat betekent dat de leerlingen van groep acht meedoen aan de regeling van het 4-5 mei comité en extra aandacht zullen besteden aan lessen over de oorlogsgebeurtenissen in Azië en Nederlands-Indië.  Gastdocent Nora Valk en klassenleerkracht Inge Smits werken daarbij samen. Vanaf de Indië-herdenking van 14 augustus 2015 toen bij de 70ste herdenking er 70 bloemen (gerbera’s) werden neergelegd. Ook in 2016 en 2017 zijn er bloemen bij de Indië-herdenking gelegd en een gedicht voorgelezen.

20160814-leerlingen-vd-cirkelWij herdenken in de lessen over de oorlog naast de levende ook de overleden oorlogsslachtoffers die op een of andere manier tijdens hun leven betrokken waren bij dit scholenproject. Vandaar dat we deze ooggetuigen van de Tweede Wereldoorlog in Nederland dan wel Nederlands-Indië die in onze lesbrieven verwerken zoals Jules Schelvis en Yvonne Noordam die in 2016 zijn overleden. Jules Schelvis – overlevende van vijf Duitse concentratiekampen – was in 2015 aanwezig op de Ontmoetings- en Herdenkingsdag in 2015 in de synagoge. Hij wilde graag spreken op de Ontmoetings- en Herdenkingsdag van 2016 in de kruiskerk maar was daartoe lichamelijk helaas niet meer in staat en overleed een paar maanden daarna. Wij hopen de lesbrief `een trein reed naar Sobibor’ op de Amstelveense scholen te kunnen verspreiden.

Joodse oorlogsslachtoffers Jules Schelvis en Hans Aussen in de Amstelveense synagoge (2015)

Herdenking Oorlogsslachtoffers

Hieronder een overzicht van oorlogsgetroffenen uit de Tweede Wereldoorlog die in het scholenproject aan de orde komen:

Zeven Amstelveense oorlogsslachtoffers die in Japanse concentratiekampen  hebben daarover boeken geschreven:

Daarnaast zijn er nog meer oorlogsslachtoffers uit Nederlands-Indië die in het verleden of nabije toekomst een rol spelen via toespraken bij Indiëherdenkingen of het scholenproject zoals: Nora Valk (2014), Yonne Noordam (2015), Lien de Scheemaker(2018) (stamt af van het Noord-Balinese vorstenhuis van Singaraja), Thea Meulders, Dane Beerling,  Henk Klein.

Degenen die in het verleden toespraken hebben gehouden zijn: Nora Valk, Ron Wong (205), Ruud Lapré (2016), Yvonne Groeneveld (2017), Tjaco La Lau (2017),  Lien de Scheemaker (2018).

Nora Valk, Thea Meulders en Jetty Heemskerk zijn ook gastdocenten in het scholenproject.

Kunst en herdenken

Bij het herdenken en aandacht besteden aan de Tweede Wereldoorlog willen we ook kunstvormen inzetten zoals muziek en kunst.

Zo laten we de leerlingen op de jaarlijkse Ontmoetings- en Herdenkingsdag rappen door de Herdenkingsrap te laten uitvoeren in 2013, 2014, 2015 en 2018.

Het bekijken van een oorlogsschilderij en het maken van eigen tekeningen hebben we op de 4de Ontmoetings- en Herdenkingsdag gerealiseerd. Zo demonstreerden het echtpaar Dekker een schilderij die gemaakt werd door Arie Dekker over het bombardement in Bovenkerk waarbij familie van zijn vrouw Trees Buskerman is omgekomen.

Ook laten we jongeren tijdens de jaarlijkse Indië-herdenking het Indische Onze Vader zingen. Dit lied zongen vrouwen als medegevangenen terugkeerden van een verhoor van de Japanse veiligheidspolitie de Kempetai. Dit gebeurde in 2015 (May lin Go) en 2017 (Rianne van Dijk).

Wijlen Yvonne Noordam was de spreekster op de Indië-herdenking van 14 augustus 2016 en jarenlang gastspreekster bij de organisatie Gastdocenten Zuidoost Azië. Zij had plannen gemaakt om samen met ons lessen te verzorgen op scholen waarbij zij als kunstenares zou laten zien hoe je kunst kunt integreren in lessen over de Tweede Wereldoorlog. Helaas is het beide inspiratoren door hun overlijden niet meer gegund met ons samen te werken maar we zullen hun ideeën en ervaringen in onze lesbrieven verwerken. Zo denken we erover om leerlingen strips te laten tekenen over gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog zoals Yvonne Noordam dat deed over Nederlands-Indië. De verhalen over het sneuvelen van Antoon de Lange en burgemeester Haspels die opkwam voor de joden, zouden Amstelveense leerlingen in mooie strips kunnen weergeven.

De nabestaanden van Yvon Noordam hebben enkele kunstwerken van haar aan het scholenproject geschonken die haar ervaringen in een Japans interneringskamp daarin heeft verwerkt.