SpeurtochtenTweede Wereldoorlog

Met het geleidelijk wegvallen van ooggetuigen die de Tweede Wereldoorlog uit eigen ervaringen hebben meegemaakt, dringt het besef door dat deze herinneringen voor het nageslacht bewaard moesten blijven. Ook jongere generaties moesten vanuit het historisch besef kennis hebben over wat er in hun eigen wijk toendertijd afspeelde waardoor we nu in vrijheid kunnen leven.20160512-sperutocht-foto-coby8

Deze gedachte werd uitgewerkt in het scholenproject Ontmoeten & (Her)denken vanuit de gedachte van een mondiale benadering van de Tweede Wereldoorlog (1WO2). Dat betekent dat zowel de oorlogsjaren in Amstelveen maar ook wereldwijd zoals die in Azië aandacht moesten krijgen. Daar in onze voormalige kolonie Nederlands-Indië zijn immers ook vanaf 1942 tijdens de Japanse bezetting ook veel Nederlandse staatsburgers omgekomen. En de oorlog van Nederland duurde niet tot 4 mei maar tot 15 augustus 1945. Allemaal kennis waar de naoorlogse generatie onvoldoende weet van hebben o.a. via ons onderwijs.

Vandaar dat voor ons we bezig zijn met een inhaalslag in het onderwijs waarbij de eigen Amstelveense locatie centraal staat. Dit is des te meer belangrijk omdat in Amstelveen tijdens de oorlog veel gebeurde. Vanwege de nabijheid van Schiphol de Duitse legerleiding (generaal Kristiansen) huisde maar tegelijk ook het hoofd van de Binnenlandse Veiligheidsdienst Piet de Visser die het verzet leidde er woonde. Het boek `Jaren van verduistering’ van Tini Visser (in 2017 heruitgegeven) bevat veel gegevens daarover bijv. over de 78 Joden die zijn weggevoerd en de heldendaden van verzetsmensen. Ook wat er eertijds in Indië en de nasleep daarvan bij de Indonesische onafhankelijkheid maakt daar deel van uit. Zo staat ter herinnering daaraan het Indië-monument in het Broersepark en staan op het algemene oorlogsmonument ook namen van omgekomen slachtoffers uit Nederlands-Indië. Ook ons koloniaal verleden met thema’s als discriminatie, veroveringsoorlogen en slavernij maken deel uit van onze vaderlandse geschiedenis.

Onderzoeksgroep Tweede Wereldoorlog Amstelveen

Het scholenproject kon alleen fungeren dank zij de totaal 60 vrijwilligers die vanaf 2013 hebben meegedaan en afkomstig zijn uit allerlei verenigingen en betrokken inwoners. Onze vrijwilligers zijn ook actief in andere projecten zoals bij het stadsdorp Elsrijk en Villa Randwijck in Amstelveen-noord. Uit die samenwerking is de onderzoeksgroep Tweede Wereldoorlog Amstelveen ontstaan die twee wandeltochten voor volwassenen over de Tweede Wereldoorlog hebben voorbereid en uitgevoerd in 2016 (Elsrijk) en 2017 (Randwijck) en daarna ook de twee speurtochten voor de schooljeugd hebben georganiseerd.

Hoe zijn die tot stand gekomen?  Verschillende persoonlijke initiatieven hebben elkaar vanaf 2015 gevonden en mekaar geïnspireerd tot allereerst het maken van wandeltochten voor volwassenen die daarna zijn omgewerkt tot speurtochten voor de leerlingen van de wijk. Zo konden we aansluiten bij de kennis en ervaring van voormalig wijkbewoner Paul Betgem die al langer bezig was met onderzoek naar de Tweede Wereldoorlog in Amstelveen. Het zelfde geldt voor andere wijkbewoners zoals Mart Benders wiens vader Johan Benders in gevangenschap omkwam na te zijn opgepakt voor zijn hulp aan o.a. Joodse onderduikers.

Familie Heidenheim

Mart organiseerde samen met haar zus op 4 en 5  mei 2017 Open Joodse Huizendagen in Amstelveen waarbij ze het verhaal vertelden van de joodse familie Heidenheim die in de Margaretha van Clevelaan heeft gewoond. In 2018 werd in samenwerking met de onderzoeksgroep Open verzetshuizen dagen in de kleine sjoel aan de Randwijcklaan en het verzetshuis van Johan Benders in de Rodenburghlaan georganiseerd.
Dit Duitse gezin,  vluchtte na de Kristallnacht naar Nederland . Hun twee zonen waren bijtijds naar Afrika ontkomen; de derde zoon was 17 toen de oorlog uitbrak. Haar vader – Joan Benders die later vanwege zijn rol in het verzet is omgekomen – heeft hem op 14 mei 1940 naar IJmuiden weten te krijgen. Die jongen heeft 6 dagen in een roeiboot op zee gedobberd en werd gelukkig door een Engelse torpedojager opgepikt. De ouders zijn in Auschwitz vergast.  Mart Benders heeft over  dit verhaal en de toen nog spelende afbraak van de synagoge ingesproken bij de commissie Burger & Samenleving van de gemeente Amstelveen op 17 november 2017.

Wandeltocht voor volwassenen

Met voornoemde mensen en andere vrijwilligers vormen we zo sinds 2016  de `onderzoeksgroep Tweede Wereldoorlog Amstelveen-Noord’. Met deze vrijwilligersgroep willen we onderzoek naar oorlogsarchieven in het Amstelveense gemeentehuis en elders om deze kennis door te geven aan de jongere generaties.

Ter voorbereiding van het scholenproject werd eerst een bijeenkomst met volwassen wijkbewoners en een aansluitende wandelexcursie georganiseerd.

Spontaan begonnen tijdens de wandeling dan wijkbewoners verhalen te vertellen over wat ze uit eigen ervaring of van horen zeggen wisten over de Tweede Wereldoorlog.

Speurtocht voor scholen

Al die verhalen en anekdotes aangevuld met documentenonderzoek konden we gebruiken voor de speurtochten voor de leerlingen van de scholen in de wijk.  De speurtochten maken deel uit van een van de zes leerarrangementen  genaamd `leren van de Tweede Wereldoorlog’.

Er werden 10 hotspots in Elsrijk en 13 in Randwijck geselecteerd met achtergrondinformatie voor de leerkrachten en opdrachten voor de leerlingen. Daarvoor moesten wel drie verschillende routes door de wijk Elsrijk en 2 routes in Randwijck worden gemaakt om de groepen meer over de wijk te spreiden.

De Roelof Venemaschool was bereid om  in het voorjaar 2016 met drie klassen groep acht van 80 leerlingen aan de pilot in Elsrijk mee te doen en de Sint Jozefschool met twee groepen acht  in het voorjaar 2017 in de wijk Randwijck. Daaraan vooraf gingen enige voorbereidingslessen van de leerkracht en van medewerkers van het scholenproject.

Uitvoering speurtocht Elsrijk

Belangrijk was dat de leerlingen in koppels de opdrachten maakten en zo met elkaar in gesprek kwamen en van elkaar zouden leren. Terug op school konden ze hun eigen antwoorden controleren via deze website.

20160512-speurtocht-achmed

Vanuit het scholenproject liepen per groep twee gidsen voorzien van geluidsversterkers mee die ook betrokken waren bij het samenstellen van de docentenhandleiding en de route van tevoren gelopen hadden. Zij kenden ook de verhalen die bij de hotspots horen en konden zo vragen beantwoorden.

Uiteindelijke is het onze bedoeling dat de leraren zelf deze speurtocht gaan uitvoeren waarbij vanuit het scholenproject het materiaal aanlevert en deze ook steeds bijstelt.

Hotspots

Bij de invulling van de verhalen en opdrachten van de 10 hotspots  in Elsrijk hielden we ook rekening met de vier uit levenssferen afkomstige leergebieden:

– Sport: er werd gewandeld langs een route van ongeveer 4 kilometer gedurende 2 lesuren.

– Religie: in de hotspots was aandacht voor 2 kerkgebouwen, namelijk de Pauluskerk en de Kruiskerk. Over de eerste werd door de dominee nadere informatie gegeven. De tweede kerk zou later op de ‘Ontmoetings- en Herdenkingsdag’ aandacht krijgen.

– Kunst: aandacht was er voor bouwstijlen van de Pauluskerk (Amsterdamse school en religieuze symbolen) en een zestal kunstwerken die in de openbare ruimte van de Keizer Karelweg stonden.

– filosoferen / Wetenschap: de informatie die de kinderen te horen kreeg was wetenschappelijk verantwoord en verkregen op basis van literatuuronderzoek en interviews. Verder was er ruimte voor dialogen en filosoferen.

Uitvoering speurtocht Elsrijk

Er waren zowel slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog in Nederland als Nederlands-Indië aanwezig als een Syrische vluchteling. Deze laatste ging met de leerlingen in gesprek over de verschrikkingen van een oorlog. Hij was sinds een half jaar in Nederland en sprak al redelijk Nederlands. Zijn aanwezigheid leidde er uiteindelijk toe dat de school meedeed aan de schooltasactie `een tas voor Aleppo’.

20160512-sperutocht-openluchtth-eric-6

Drie groepen acht van de Roelof Venemaschool bezochten op 12 mei 2016 10 hotspots van Speurtocht `Jaren van Verduistering’ in de wijk Elsrijk waarvan een verslag van de uitvoering en de evaluatie is gemaakt.

De eerste afbeelding geeft een overzicht van alle belangrijke gebouwen, hotspots en kunstwerken.

Daarna volgden de drie routes voor elke groep.

Van de speurtocht is een videoverslag gemaakt.

Uitvoering speurtocht Randwijck

De pilot-speurtocht Randwijck werd op vrijdag 19 mei 2017 door twee groepen acht van een school worden gelopen op basis van de wandeltocht voor volwassenen op 6 mei met inleidingen van Paul Betgem en Mart Benders.

Er werd eerst op school in twee klassen van de Sint Jozefschool waar de leerlingen voornamelijk uit Randwijck komen, een voorprogramma uitgevoerd met een première van een film uit 1939 over hoe Nieuwer-Amstel (Amstelveen) zich met mobilisatieoefeningen voorbereidde op de Tweede Wereldoorlog.

Daarna was er een na-programma waar de leerlingen onder het genot van een drankje en een hapje oefeningen deden over het `vieren van vrijheid’. Hier volgt het volledige programma:

Uitvoering speurtocht Randwijck

Hieronder een van de twee routes die zijn ontworpen met de vermelding van de 14 hotspots:

Tijdens de speurtocht maakte de leerlingen korte opdrachten over conflicten die zich op de 13 locaties afspeelden en welke personen van die locaties geplaatst zouden kunnen worden bij de 9 onderscheiden burgerposities.

Tot slot kon de school nog in het kader van dit leerarrangement `leren van de Tweede Wereldoorlog’  het programma van de lesbus Wereldexpress bijwonen waar 16 andere schoolklassen gebruik van hebben gemaakt.

De leerlingen voor de Augustinuskerk en de toenmalige Joodse synagoge aan de Randwijcklaan.