Transcultureel denken en handelen

Transculturele Ontmoetingsruimte

We hanteren het concept van Transcultureel denken en handelen geïnspireerd door de aanpassingskunst van de doorgaans gemengdbloedige Indische-Nederlanders (ook wel indo’s genoemd) aan wisselende culturele situaties in het voormalig Nederlands-Indië èn in Nederland. Deze flexibele levenskunst heeft vooral bijgedragen aan hun succesvolle integratie in de Nederlandse samenleving. Nu onze samenleving steeds kleurrijker is geworden zoals Amstelveen met zijn 140 culturen, strekt deze `Indische levensstijl’ tot voorbeeld voor alle Nederlanders, ook voor de jeugd. Zo zien we onze leeractiviteiten als een Transculturele Ontmoetingsruimte gebaseerd op de combinatie van de Griekse Agora en de Javaanse Taman Siswa (leerlingentuin). Dat laatste concept komt voort uit de Javaanse pedagoog en eerste Indonesische minister van onderwijs Ki Hajar Dewantoro die zich in ballingschap in Nederland (1920) o.a. door de Montessorischolen heeft laten beïnvloeden.

Een Transculturele Ontmoetingsruimte is een educatieve plek in de samenleving (op school of daarbuiten) waar naast de basisvakken zoals taal en rekenen vooral ook aan persoonlijke vorming aandacht wordt besteed: aan filosoferen / wetenschap, sport, kunst en religie / levensbeschouwing aandacht geven. Maar het kan ook in geestelijke zin worden opgevat als een denkruimte waarin je je geestelijk verder in je denkvermogen of spiritualiteit / zingeving kunt ontwikkelen. In dat opzicht sluit het aan bij het begrip Vrije ruimte van de oude Grieken, het privilege van vrije burgers als een plek waar je vrij bent van verplichtingen, van de zorg voor je eigen of andermans belangen, en anderzijds een plek waar je je kunt ontwikkelen tot vrijheid, tot burgerschap, tot het redelijk wezen dat je in essentie bent. Die plek is de school, een woord dat is afgeleid van het Griekse woord `scholè.

 Transculturele verzoening met voormalige oorlogsvijanden

Een andere toepassing van transcultureel denken en handelen vinden we bij het omgaan met onze voormalige oorlogsvijanden Duitsland, Japan en Indonesië. Ons doel om Betrokken Zelfredzaamheid te realiseren kunnen we bereiken via het onderwijs willen we bereiken via:
a. Lokale burgerschapsvorming: het ontmoeten van mensen uit kwetsbare groepen (culturen, levensbeschouwingen enz.) in relatie tot Duurzaam Samenleven in de eigen woonplaats (interreligieus)
b. Mondiale burgerschapsvorming: het herdenken van de Tweede Wereldoorlog (1WO2) en verbinden met vredesmissies en actuele oorlogen.

Transcultureel denken en handelen

Vanaf de jaren zeventig in de vorige eeuw werd in het kader van de studie Transculturele pedagogiek aan het Pedagogisch Seminarium van de Vrije Universiteit een transculturele visie op burgerschapsvorming  ontwikkeld, een visie om cultuurverschillen te overbruggen in opvoedings- en onderwijssituaties.

De eerste aanzetten werden gegeven door A.I. Eysenring (1975) en daarna verder uitgewerkt door E. Dumasy (1982 – 2011) aan het Pedagogisch Seminarium (1982-1989) en verschillende lerarenopleidingen in de Randstad, hogeschool Utrecht (1982 – 1998), hogeschool Arhem en Nijmegen (2001 – 2011 pabo Groenewoud) en Zwolle (Windesheim 2008 t/m 2011). Beide personen met een Indische achtergrond baseerden zich op de open leefhouding en vaardigheden van de etnisch gemengde groep Indische Nederlanders. Deze vormden in onze voormalige kolonie Nederlands-Indië een tussenschakel tussen de Nederlanders en de inheemse Indonesische bevolking. Daardoor èn door hun achtergronden (taal en godsdienst) is hun integratie in de Nederlandse samenleving een succes geworden en een voorbeeld voor vele anderen met een migratieachtergrond. Hun levenskunst kan een inspiratiebron zijn voor het Duurzaam Samenleven in onze pluriforme samenleving met zijn diversiteit van waarden en sociale en individuele behoeftes.

Vanuit hun mengcultuur ontwikkelden zij zo een transculturele persoonlijkheid die in staat was om vanuit een open leefhouding:

•culturen te overbruggen door flexibel te zijn in wisselende culturele situaties maar daarbij wel zijn grenzen te stellen (cultuurovereenkomsten benadrukken);

•in meerdere culturen te leven door het verwerven van een meervoudige (trans)culturele identiteit om transcultureel te denken en te handelen. (met cultuurverschillen kunnen omgaan) en daarbij grenzen stellen wat wel of niet `oorbaar’ is.

Antropologische, pedagogische en filosofische fundering

Antropologische en pedagogische fundering Vanuit een wetenschappelijk interdisciplinaire en praktisch toepasbare benadering werden de begrippen en modellen verder onderbouwd. Zo werd het eerste fundament gelegd door een twintigtal docenten van de transculturele pedagogiek opleiding van het Pedagogisch Seminarium van de Vrije universiteit. Transcultureel werd vooral opgevat als `het overbruggen van culturele verschillen’ op basis van een open leefhouding. Daarna heeft Edu Dumasy dit verder uitgewerkt in zijn boeken Kleurrijk onderwijs’ (deel 1 en 2) en `lesgeven op multiculturele scholen’ in 1997. Deze boeken werden in Nieuwspoort bij de Tweede Kamer gepresenteerd aan de latere Tweede kamervoorzitter Gerrie Verbeet. Daarna werd een praktische transculturele opleidingstraject opgezet in de vorm van communicatietrainingen met instructievideo voor leraren om met allochtone ouders om te gaan. (voorbeelden van communicatie met allochtone ouders).

Vanaf 1998 was Edu Dumasy vooral werkzaam als interim schooldirecteur in het basisonderwijs (Amsterdam en Lelystad) en aan een vmbo-school (Purmerend). Tegelijk was hij als gastdocent verbonden aan de hogeschool Arnhem en Nijmegen waar aan de Nijmeegse pabo Groenewoud (2001 – 2011) de studenten trainden in communicatievaardigheden met mensen uit andere culturen. Een aantal docenten onder leiding van filosofiedocent Anton van Deursen die een Indische achtergrond heeft, hebben met gebruikmaking van de Indische subsidie mogelijkheid van Het Gebaar het boek geschreven `Indische sporen. Bronnen voor lerarenopleiders’.

Daarin werd het model van `Transcultureel denken en Handelen’ van Edu Dumasy opgenomen om Indische levensgeschiedenissen te analyseren als werkopdracht voor studenten. Pedagogisch werd dit concept verder uitgewerkt in samenwerking met prof. Luc Stevens in het boek `Anders denken en doen’. Via deze concepten werden generaties pabo-studenten aan verschillende hogescholen opgeleid om met andere culturen om te gaan om zo op Kleurrijke Scholen te kunnen werken. Vanaf zijn pensionering heeft Edu Dumasy samen met een collega schooldirecteur (Evert de graaf) en Indische mensen van de eerste generatie zoals Nora Valk en 60 vrijwilligers zoals die van de gastdocentenorganisatie Zuidoost Azië, dit uitgewerkt in het scholenproject Ontmoeten en (Her)denken. (2013 t/m 2018).

De thema’s dialogen en andere culturen worden in het concept van Transcultureel Denken en Handelen verder uitgewerkt en daarbij doen zich ook filosofische kwesties voor. Bijvoorbeeld: wat is `oorbaar’ bij het grenzen stellen? De letterlijke betekenis is `gepast’ of `toelaatbaar’. Maar wat gepast is in de ene situatie hoeft dat niet voor en andere situatie te gelden. Dat is een kwestie van aanvoelen, van empathisch zijn en vanuit een open leefhouding anderen tegemoet treden. Het is in feite het afstemmen van elkaars gedrag op fatsoensnormen vanuit een wederzijds respect voor elkaars culturele achtergronden gerelateerd aan Duurzaam Samenleven. Filosofisch gezien zou daarvoor het categorisch imperatief van Kant kunnen gelden: je moet handelen op de manier waarvan je zou willen dat iedereen zo zou handelen. Het concept van transcultureel denken en handelen is geïnspireerd op de levenswijze van Indische Nederlanders in het voormalig Nederlands-Indië. De levenskunst die men daar liet zien kent een aantal begrippen die van positieve invloed kunnen zijn op het Duurzaam Samenleven in onze hedendaagse even Kleurrijke Samenleving. Overigens kan deze Transculturele Levenskunst goed aangevuld worden met hetgeen de filosoof Hannah Arendt verstaat onder Vita Activa: het opzoeken van `pluraliteit`’ in de samenleving bij mensen die in verschillende culturele werelden leven en andere perspectieven hebben. Daarnaast is `nataliteit’ belangrijk: je vrijheid benutten om steeds een nieuw begin te maken door nieuwe uitdagingen aan te gaan in het leven.

Antropologische en pedagogische fundering

Vanuit een wetenschappelijk interdisciplinaire en praktisch toepasbare benadering werden de begrippen en modellen verder onderbouwd.

Zo werd het eerste fundament gelegd door een twintigtal docenten van de transculturele pedagogiek opleiding van het Pedagogisch Seminarium van de Vrije universiteit. Transcultureel werd vooral opgevat als `het overbruggen van culturele verschillen’ op basis van een open leefhouding.

Daarna heeft Edu Dumasy dit verder uitgewerkt in zijn boeken Kleurrijk onderwijs’ (deel 1 en 2) en `lesgeven op multiculturele scholen’ uit 1997. Deze boeken werden in Nieuwspoort bij de Tweede Kamer gepresenteerd aan de latere Tweede kamervoorzitter Gerrie Verbeet.

Daarna werd een praktische transculturele opleidingstraject opgezet in de vorm van communicatietrainingen met instructievideo voor leraren om met allochtone ouders om te gaan. (voorbeelden van communicatie met allochtone ouders).

Vanaf 1998 was Edu Dumasy vooral werkzaam als interim schooldirecteur op drie basisscholen (Amsterdam zuidoost en -west en Lelystad) en aan een vmbo-school (Purmerend). Tegelijk was hij als gastdocent verbonden aan de hogeschool Arnhem en Nijmegen waar aan de Nijmeegse pabo Groenewoud (2001 – 2011) de studenten gedurende een dag getraind werden in communicatievaardigheden met ouders uit andere culturen.

Een aantal docenten onder leiding van filosofiedocent Anton van Deursen die een Indische achtergrond heeft, hebben met gebruikmaking van de Indische subsidie mogelijkheid van `Het Gebaar’ (2005) het boek `Indische sporen’ geschreven, bronnen voor lerarenopleiders’. Daarin werd het model van `Transcultureel denken en Handelen’ van Edu Dumasy opgenomen om Indische levensgeschiedenissen te analyseren als werkopdracht voor studenten.

Pedagogisch werd dit concept verder uitgewerkt in samenwerking met prof. Luc Stevens in het boek `Anders denken en doen’.

Via deze concepten werden generaties pabo-studenten aan verschillende hogescholen opgeleid om met andere culturen om te gaan om zo op Kleurrijke Scholen te kunnen werken.

Vanaf zijn pensionering heeft Edu Dumasy samen met een collega schooldirecteur (Evert de graaf) en Indische mensen van de eerste generatie zoals Nora Valk en 60 vrijwilligers zoals die van de gastdocentenorganisatie Zuidoost Azië, dit uitgewerkt in het scholenproject Ontmoeten en (Her)denken. (2013 t/m 2018)

Filosofische fundering

De thema’s dialogen en andere culturen worden in het concept van Transcultureel Denken en Handelen wordt samengewerkt verder uitgewerkt en daarbij doen zich ook filosofische kwesties voor.

Bijvoorbeeld: wat is `oorbaar’ bij het grenzen stellen? De letterlijke betekenis is `gepast’ of `toelaatbaar’. Maar wat gepast is in de ene situatie hoeft dat niet voor en andere situatie te gelden. Dat is een kwestie van aanvoelen, van empathisch zijn en vanuit een open leefhouding anderen tegemoet treden.  Het is in feite het afstemmen van elkaars gedrag op fatsoensnormen vanuit een wederzijds respect voor elkaars culturele achtergronden gerelateerd aan Duurzaam Samenleven.

Filosofisch gezien zou daarvoor het categorisch imperatief van Kant kunnen gelden:  je moet handelen op de manier waarvan je zou willen dat iedereen zo zou handelen.

Het concept van transcultureel denken en handelen is zoals gesteld geïnspireerd op de levenswijze van Indische Nederlanders in het voormalig Nederlands-Indië die men meenam naar Nederland. De levenskunst die men daar liet zien kent een aantal begrippen die van positieve invloed kunnen zijn op het Duurzaam Samenleven  in onze hedendaagse even Kleurrijke Samenleving als die van de vroegere kolonie. Overigens kan deze Transculturele Levenskunst goed aangevuld worden met de ideeën van de filosoof Hannah Arendt verstaat onder Vita Activa: het opzoeken van `pluraliteit`’ in de samenleving bij mensen die in verschillende culturele werelden leven en andere perspectieven hebben. Daarnaast is `nataliteit’ belangrijk: je vrijheid benutten om steeds een nieuw begin te maken door nieuwe uitdagingen aan te gaan in het leven.

  • Publicaties

Het model van Transcultureel denken en handelen dat is uitgewerkt in de boeken Kleurrijk Onderwijs (deel 1 en 2) kan gebruikt worden als:

  • Levenskunst om Duurzaam Samenleven en Betrokken Zelfredzaamheid te stimuleren
  • Als integratiemethodiek voor mensen met een migrantenachtergrond

Deze zijn vanaf de jaren negentig toegepast in transculturele trainingen en het vak Transculturele Pedagogiek aan een vijftal lerarenopleidingen van hogescholen. Als Interim directeur heeft Edu Dumasy het ook toegepast als schoolmanagementmodel op basisscholen de openbare basisschool de Bijlmerhorst (1998 – 2000), De protestants-christelijke Ichtus in Lelystad, de islamitische basisschool Abraham El Khaliel (2007) en openbare vmboschool Bladergroen in Purmerend.

Verder werkte Edu Dumasy als adviseur en trainer voor de overkoepelende organisatie van islamitische scholen de ISBO waar hij onder meer alle islamitische godsdienstleraren van islamitische scholen heeft getraind, een project uitgevoerd in Amsterdam m.m.v. de toenmalige burgemeester Cohen en wethouder Aboutaleb.

Daarbij werden een aantal boeken gebruikt waaraan Edu Dumasy heeft meegewerkt:

Hieronder volgt een selectie van onderwijskundige en transculturele artikelen van Edu Dumasy:

Onderwijs tegen de militaire dictatuur in Indonesië (1975 – 1982)

Onderwijs in Azië en Indonesië (1980)

Autobiografie over een multiculturele opvoeding in Brabant (1991)

Schoolontwerpmodel als leidraad. Kwaliteitsverbetering op multiculturele scholen. (2002)

Hoe bewaar je de bezieling in de school? Strategisch management stimuleert de vitaliteit in de school.

Passie en actie op de vitale school. Strategisch management op scholen met kansarme kinderen. In: Toon (2002)

Hoe krijgen we onze scholen weer vitaal? In Pedagogiek in Praktijk (2002)

Indische sporen. Bronnenboek voor lerarenopleiders (2008) met transcultureel model van Edu Dumasy

Transculturele benadering van interculturele problemen en multiculturele (islamitische) scholen (2009)

Scouting in Amstelveen  (2005)

Jeugdwerk: geschiedenis van de Maarten scoutinggroep in Amstelveen

Achtergronden van het scholenproject Ontmoeten & (Her)denken (2013 t/m 2018)

Eenheid in verscheidenheid als identiteit van Amstelveen (2017)

Meer lezen over de transculturele toepassingen in het verleden aan de hand van ervaringen uit de beroepspraktijk van Edu Dumasy klikt dan hier.